Wereldwijf Patricia Titulaer laat ons met frisse verwondering stilstaan bij onze oude tradities. Met haar observatie rondom vrouwenbesnijdenis in Sierra Leone slaat zij een brug naar ons Sinterklaasfeest en de Zwarte Pieten discussie.

I can’t think of anything that excites a greater sense of childlike wonder than to be in a country where you are ignorant of almost everything. Suddenly you are five years old again. You can’t read anything, you have only the most rudimentary sense of how things work. You can’t even reliably cross a street without endangering your life. Your whole existence becomes a series of interesting guesses.

Kinderlijke verwondering

Deze quote van Bill Bryson kwam ik een tijdje geleden tegen, en deed me denken aan onze eerste maanden in Sierra Leone. In mijn blog over die periode gebruikte ik termen als ‘ontworteld’ en ‘ontheemd’ om mijn gevoel te beschrijven. Gelukkig voelen we ons anderhalf jaar later helemaal thuis, en merk ik dat ik woorden en gebruiken (vooral de rijstijl) over begin te nemen. Bij mijn kinderen is dat nog sterker. Het is natuurlijk veel milder om, in plaats van jezelf ontheemd of ontworteld te voelen, jezelf toe te staan om het land en de cultuur waarin je terecht komt, als een vijfjarige te bekijken en alles als een grote ontdekkingstocht te zien. Terugkijkend op die periode, denk ik dat mijn man Bob en ik erop voorbereid waren om ons ontheemd en ontworteld te voelen en daardoor ook konden meegaan in die kinderlijke verwondering.

Samen bidden

Iets wat ik bijvoorbeeld enorm waardeer in Sierra Leone is de religieuze tolerantie. Het gemak waarmee men andermans god mee aanbidt, en zijn eigen god met anderen deelt, verbaast mij elke keer weer. Christenen en Moslims trouwen met elkaar, voordat een vergadering begint bidden de Moslims met de Christenen mee en andersom, en een Moslim kan prima het hoofd van een Katholieke school zijn.

Foto: Chantal Mumuni – van Ree

Sentimenteler

Een mooie bijwerking van ondergedompeld worden in een andere cultuur, is dat je met andere ogen naar je eigen cultuur kan en gaat kijken. Ik denk dat ik enerzijds milder en soms wat sentimenteler ben, en anderzijds kan ik met wat meer afstand kijken naar Nederlandse tradities en gewoonten, waardoor mijn mening erover soms verandert of genuanceerder wordt.
Sinterklaas is hier een goed voorbeeld van. Natuurlijk komt de Sint ook in Sierra Leone langs: we bakken pepernoten, zetten onze schoen en kijken naar het Sinterklaasjournaal. Maar ik vermoed dat als we in Nederland hadden gewoond, ik waarschijnlijk veel minder aandacht aan het hele feest had gegeven.

Besnijdenis

Kijkend naar Sierra Leone, een land met verschillende talen en culturen en tradities, kan ik me absoluut niet vinden in een traditie die onder praktisch alle groepen voorkomt: Bondo. Dit is het lokale woord voor het overgangsritueel dat meisjes tot vrouwen maakt. Een week lang is het feest, de meisjes staan in het middelpunt van de aandacht, krijgen cadeaus en ‘horen eindelijk bijna bij de vrouwen’, het laatste onderdeel van de traditie is de besnijdenis. Dit bestaat in Sierra Leone meestal uit het wegsnijden van de clitoris, en soms ook de schaamlippen.

Pharos, het landelijk Expertisecentrum Gezondheidsverschillen beschrijft meisjesbesnijdenis als ‘ […] een ingreep aan de uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen zonder medische noodzaak. Er zijn verschillende manieren waarop de vrouwelijke geslachtsorganen worden besneden. Welke delen van de geslachtsorganen worden verminkt en in welke mate dat gebeurt, hangt af van de lokale gebruiken, de wens van de ouder(s) en de besnijd(st)er.’ Ik weet bijna zeker dat mede Nederlanders volkomen begrijpen dat ik denk en zeg:

Het mag wel traditie zijn, en je mag zelf warme herinneringen hebben aan de overgangsrituelen, meisjesbesnijdenis is schadelijk en kan ernstige lichamelijke en psychische gevolgen hebben. Je hoeft het ritueel van overgang niet af te schaffen, maar je kan het toch aanpassen zodat het niet schadelijk is?

Het is niet de traditie van overgang van meisje naar vrouw wat het probleem is, maar de consequentie ervan.

Foto: Chantal Mumuni – van Ree

Veranderende tradities

Op dezelfde manier kan je ook naar de (zwarte) pieten discussie kijken. Met Sinterklaas in aantocht laait de discussie weer op en worden de verharding en de ronduit asociale aspecten van onze Nederlandse maatschappij weer pijnlijk duidelijk (om tot deze conclusie te komen hoef je mijns inziens niet voor in het buitenland te wonen). Want komop jongens! Natuurlijk hebben de meeste volwassen Nederlanders warme herinneringen aan de goedheiligman, en natuurlijk willen we dit graag aan onze kinderen meegeven. Wie wil er nou niet cadeautjes in z’n schoen, die nota bene door een hulpje van de Sint door de schoorsteen naar binnen wordt gebracht!

Als je het goed beschouwt, en je je even los maakt van je warme herinneringen, wat doet de kleur van de piet dan af aan het hele feest. Wanneer je weet dat het iemand kwetst, ook al is dat niet de intentie, is die kleur dan zoveel belangrijker dan hoe je medemens zich voelt? En als je die warme herinneringen weer ophaalt, is het echt de kleur van piet die die ervaringen en herinneringen zo mooi kleurt?

Buiten Nederland zijn en een andere cultuur als ‘door de ogen van een kind’ ervaren, maakt dat ik met dezelfde verwondering naar onze eigen tradities kan kijken. Het maakt dat ik een traditie als meisjesbesnijdenis in Sierra Leone kan zien voor enerzijds waardevol en anderzijds schadelijk. Maar ook dat er zowel leuke als kwetsende elementen aan het Nederlandse Sinterklaasfeest zijn. Bovendien merk ik dat een traditie aanpassen zodat het niet schadelijk of kwetsend is, er niets wezenlijks van je cultuur wordt afgenomen.

mm
Kushe (Hallo)! Ik ben Patricia en woon sinds 2017 in Sierra Leone met man Bob, zoon Gijs (4) en dochter Mimosa (3), waar ik werk als verloskundig adviseur voor de VN. Graag neem ik je mee in de wereld van moeder- en kindzorg in dit land, waar naast heel veel moeilijkheden ook zoveel bijzondere en mooie momenten zijn. Ook zal ik je een inkijkje geven in de ups en downs van het expat leven en moedershap in een van de armste landen ter wereld.