Alternatieve overgangsrituelen bij de Kuria in Noord Tanzania. De opzwepende muziek zwelt aan. In een lange processie swingen we de zaal met genodigden in. Ik ben omringd door een stuk of driehonderd Tanzaniaanse tieners. Zelfbewuste, krachtige meiden, die enthousiast met hun heupen draaien en meeklappen op het ritme van de muziek. Het plezier straalt er van af.

Dit is de opening van hún tijdelijke thuis, de veilige haven waar ze gedurende het besnijdenis-seizoen collectief bescherming vinden tegen the cut. Iedere dag komen er meer meiden bij, zolang de besnijdenis-periode duurt. Tegen het einde zullen ze met zo’n vijfhonderd zijn. Hun verblijf in dit opvangcentrum vormt samen met de sluitingsceremonie een alternatief overgangsritueel. De ouders van deze meiden moeten beloven deze rite te accepteren en hun dochter niet alsnog te besnijden. Zonder die verklaring mogen ze hen niet mee terug naar huis nemen.

Verminking en uithuwelijking

Vrouwelijke genitale verminking heet het officieel, ook wel afgekort als VGV of FGM. Meisjesbesnijdenis is misschien de minder politiek correcte term, maar voor mij wel het begrip waarbij je meteen voelt waar het om gaat.

Stel je voor: je bent een Kuria tienermeisje in het noorden van Tanzania. Op een dag in december word je naar een open plek in het dorp gedwongen. In het zicht van je familie, vriendinnetjes en klasgenootjes word je uitgekleed. Dan word je voor een groot publiek van dorpsgenoten in het openbaar volledig besneden. Je mag niet huilen, gillen, of zelfs maar bewegen, want dan ben je niet dapper en word je nog verder vernederd. Na het snijden word je ondanks de intense pijn gedwongen op te staan, en zelf naar huis te lopen. Diezelfde dag nog worden de verse wonden gewassen, wat nog meer helse pijnen veroorzaakt.

Zodra je bent besneden, stopt je schoolcarrière. In plaats daarvan word je al op jonge leeftijd (vanaf 9 jaar) gedwongen uitgehuwelijkt. Vaak leidt dit tot een vroege, risicovolle zwangerschap, als je daar lichamelijk en geestelijk helemaal nog niet klaar voor bent. De rest van je leven worstel je dagelijks met de gevolgen van je besnijdenis, zowel emotioneel als fysiek. Naar de wc gaan is een nachtmerrie, seksuele gemeenschap een kwelling. Zwangerschappen en bevallingen verlopen moeizaam, zijn erg pijnlijk en brengen extra risico’s met zich mee. 

Meisjes die op jonge leeftijd gedwongen moeten stoppen met school om uitgehuwelijkt te worden, hebben bovendien nauwelijks mogelijkheden om dankzij een opleiding uit de armoedespiraal te breken. Daarnaast kenmerken kindhuwelijken zich vaak door huiselijk en seksueel geweld tegen de bruid. En al deze meisjes kunnen niet zélf bepalen wat ze willen en hoe ze hun toekomst willen vormgeven.

Sociale druk en economische drijfveren

In de Mara regio in het noorden van Tanzania hebben vrouwen en meisjes van oudsher een achtergestelde positie, waarin ze nauwelijks voor zichzelf op mogen komen. Het Tarime district binnen deze regio is het thuis van de Kuria, een volk dat vasthoudt aan de diepgewortelde culturele traditie van meisjesbesnijdenis en kindhuwelijken. Besnijdenis is in de ogen van de Kuria hét belangrijke overgangsritueel naar volwassenheid. Traditionele Kuria geloven heilig dat een meisje dat niet is besneden, niet kan trouwen en geen kinderen kan krijgen. Volgens Kuria gebruik vinden besnijdenissen plaats in een afgebakend ‘seizoen’  dat pakweg van half november tot eind december loopt. 

Ook al is FGM bij wet verboden in Tanzania, binnen de Kuria gemeenschap blijft het hardnekkig voorkomen. Van de Kuria meisjes tussen 9 en 17 jaar oud, is 60% besneden (telling uit 2016); de overige meisjes staan op de nominatie om voor hun 16e verjaardag het ritueel te ondergaan. 

De meisjesbesnijdenis weigeren is bijna onmogelijk, vanwege de grote sociale druk die op deze culturele traditie ligt. Weigering betekent verstoting uit de gemeenschap door de almachtige clanleiders, en vaak ook verstoting uit de eigen familie.

Sociale acceptatie en angst voor uitstoting uit de culturele gemeenschap zijn een belangrijk aspect. Maar misschien nog wel belangrijker bij het in stand houden van meisjesbesnijdenis is de economische drijfveer. Dat begint al bij de besnijdenis zelf en iedereen die daar aan verdient – niet alleen de besnijdster, maar ook de traditionele leiders en daarnaast de hele economie van de festiviteiten er omheen. Bovendien brengt een besneden meisje een hoge bruidsschat voor haar familie op. Voor de ontvangende families is die vaak van levensbelang om het hoofd financieel boven water te kunnen houden, zeker als zij in diepe armoede leven.

Tegengeluid

Meisjesbesnijdenis lijkt stevig verankerd en onuitroeibaar in de Kuria cultuur. Toch is er hoop, een tegengeluid. Tien jaar geleden besloot een aantal moeders dat zij hun dochters niet willen laten besnijden. Ze begonnen een beweging om meisjes die risico lopen te beschermen, en om alternatieve overgangsrituelen binnen de Kuria gemeenschap te ontwikkelen en geaccepteerd te krijgen. Honderden meisjes hebben zich, al dan niet met steun van hun ouders, inmiddels aangesloten bij die beweging. Een unieke ontwikkeling, gezien de ondergeschikte positie van vrouwen en meisjes in deze samenleving.

Met hulp van Terre des Hommes richt de Association for the Termination of FGM zich niet alleen op Kuria meisjes om hen te beschermen en weerbaarder te maken. In de veiligheid van het opvangcentrum volgen deze meisjes een programma dat hen voorbereidt op volwassenheid, met onder meer aandacht voor seksuele voorlichting en hun rechten als vrouw. Maar ze kunnen ook gewoon lekker sporten of studeren.

Daarnaast wordt de hele Kuria gemeenschap aangesproken, als hoeders van de culturele traditie:

  • Clanleiders, de culturele en spirituele leiders van de gemeenschap, vanwege hun grote invloed op diezelfde gemeenschap
  • Traditionele besnijdsters, om cultureel aanvaardbare alternatieve rituelen te ontwikkelen
  • Ouders met dochters, als belangrijke voortrekkers in het afschaffen van besnijdenis
  • Tienerjongens en jonge mannen, die als toekomstige echtgenoten de sleutel zijn tot het accepteren van onbesneden meisjes als volwaardige bruiden

Lange adem

Natuurlijk is het zaak van een lange adem. Want hoe je het ook wendt of keert, vooral de besnijdsters en clan leiders voelen het in hun portemonnee. Dat maakt het voor hen moeilijk om het afgesproken moratorium op meisjesbesnijdenis na te leven, als het besnijdenis-seizoen daadwerkelijk aanbreekt. Hoe onvermijdelijk terugval in de aloude traditie ook is, het is vooral ook hartverscheurend en pijnlijk. Meisjes die in het holst van de nacht in een massale ceremonie worden besneden. Meisjes die naar Kenia worden gesmokkeld om bij de daar wonende Kuria het ritueel te ondergaan.

Tradities kunnen best veranderd worden, van binnenuit zodat ze cultureel aanvaardbaar zijn. Maar het is belangrijk dat het merendeel van de gemeenschap overtuigd is van het lange termijn perspectief, voor de héle gemeenschap. Dat duurzame, blijvende ontwikkeling wacht als meisjes niet besneden en vervolgens uitgehuwelijkt worden, maar een opleiding kunnen voltooien. Zodat de vrouwelijke helft van de bevolking volwaardig kan bijdragen aan economische groei, als leraren, dokters, advocaten, ingenieurs, en wat al niet. Zoals een clan leider het naar mij toe krachtig samenvat: “De beste besnijdenis die we onze meisjes kunnen geven, is onderwijs.” Ik had het zelf niet beter kunnen verwoorden.

mm
Habari! Elf jaar geleden volgde ik mijn hart en verhuisde naar mijn Keniaanse lief in Nairobi. Verliefd, verloofd, getrouwd én inmiddels moeder van onze eigen Nederlands-Keniaanse remix, zoonlief die het beste van beide werelden in zich verenigt. Ik besefte meteen dat ons mannetje in zoveel betere omstandigheden op mag groeien dan het merendeel van de kinderen in Kenia en de rest van Afrika. Voor mij de belangrijkste motivatie om actief bij te dragen aan een betere wereld voor juist die kinderen. Van huis uit politicologe gespecialiseerd in internationale betrekkingen, met een stevige marketing-communicatie achtergrond in Nederland, werk ik daarom bij kinderrechtenorganisatie Terre des Hommes, voor de regio Oost-Afrika.