Een vroegere stadsgenoot van mij trouwt in 1634 met Rembrandt van Rijn. Ze heet Saskia Uylenburgh en ik ken haar nog niet. Welk Fries meisje werd verliefd op de Hollandse meester van het donker en het licht? Ontmoet de echtgenote van Rembrandt van Rijn, een wereldwijf avant la lettre. 

Dit jaar is het 350 jaar geleden dat de wereldberoemde kunstenaar Rembrandt stierf. We eren hem met een Rembrandtjaar maar wie was zijn vrouw eigenlijk? Zijn muze en de moeder van hun zoon Titus?

Het enige wat ik over dit beroemde echtpaar weet, is dat hun kerkelijk huwelijk plaatsvond in Sint Annaparochie. Een dorp ten noorden van Leeuwarden, iets dichter bij de zeedijk dan Stiens waar mijn zus en ik opgroeiden. Het is het dorp waar je op advies van de hoofdmeester naartoe ging voor de Middelbare School. Na een jaartje brugklas daar stapte mijn zus over naar de stad Leeuwarden en zo was mijn weggetje ook geplaveid.

Ik ga op onderzoek uit

Maar wat deed Saskia in Sint Annaparochie? En waar leerde ze Rembrandt kennen? Uit wat voor familie kwam ze en moest ze hen overtuigen toen ze naar Amsterdam wilde? Online krijg ik geen antwoord op dit soort vragen. Echt kennismaken met de Friese dame naar wie ik benieuwd ben, doe ik zo dus niet. Ik besluit haar op te zoeken.

In het Fries Museum in Leeuwarden is op dit moment de tentoonstelling Rembrandt en Saskia, liefde in de gouden eeuw. Er hangen enkele portretten van Saskia. De eerste is gemaakt door Govert Flinck, een leerling van Rembrandt en tevens een Fries. Haar ivoorwitte huid en donkerrode, krullerige haar vallen me meteen op. Aan de haargrens piept nieuw, grijs dons. Een herfsttype, oppert de kleuradviseur in mij. Haar blik neemt mij volledig in beslag.

Twee ogen kijken toe hoe ze geobserveerd worden. Door wie? Door de kunstenaar? Door mij? Ik probeer weg te kijken. Naar haar rechte, jonge neus. Prachtig, vind ik. Naar haar gesloten lippen en het kuiltje in haar kin. Maar steeds trekken haar ogen opnieuw mijn aandacht. Saskia neemt nauwkeurig waar, denkt en zwijgt verstandig. Om jaloers op te worden! Ik loop door.

De liefde in de 17e eeuw

Over liefde blijkt de algemene opvatting in de 17de Eeuw dat die over kon gaan. Een huwelijk gold als een verbintenis tussen twee families, gebaseerd op overeenkomsten in geloof, status en financiële armslag.

Rembrandts etsen en tekeningen in een volgende zaal bewijzen mij het tegendeel.

Saskia in bed. Saskia op de rand van het bed met een dienstmeisje dat haar haar kamt. Saskia en Rembrandt samen. Saskia en Rembrandt in de bedstee. Met ogenschijnlijk losse lijnen is zoveel leven neergezet. Puur en zonder opsmuk. Deze ‘nonchalante’ werken ontroeren me.

Rembrandt, Zelfportret met Saskia, 1629-1633 Rijksmuseum, Amsterdam – Legaat van de heer en mevrouw De Bruijn-van der Leeuw, Muri, Zwitserland

Licht en donker

Rembrandt keek liefdevol naar zijn vrouw tijdens hun korte huwelijk. Want helaas, Saskia overlijdt in 1642. Acht maanden telt hun enig kind, Titus. De drie voorgaande baby’s stierven kort na hun geboorte. Ik stel me voor dat Saskia ze rondgedragen en gewiegd heeft. En zachtjes hun namen fluisterde, daar, in dat bed.

Peinzend over hoe het geweest moet zijn, tijdens winters in een tochtig huis vol klamme lakens, valt me iets op. Saskia haar ogen verschillen van elkaar! Het linkeroog registreert, vanonder een halfgesloten ooglid. Een neutrale pupil is onaanraakbaar. Alsof hij onder een kaasstolp zit. Observaties die bij Saskia binnenkomen, lijken op te gaan in privégedachten. Ik bespeur intelligentie en humor. Het rechteroog daarentegen kijkt me open en fel aan. Er zit niets tussen hem en mij. Dit oog maakt contact, in liefde én oorlog!

Is er sprake van een opzettelijke taakverdeling tussen haar linker en rechteroog? Is het licht uit haar linkeroog? Is het voorgoed naar binnen gekeerd?

Het moederschap

Een rilling bekruipt me. Ik denk te herkennen wat ik bij andere vrouwen zag. Het heeft alles te maken met moederschap. Met verdriet en zorgen. Met wensen en verlangens.

Laat ik maar even wat afstand nemen. Dan zie ik al die momentopnames samen, op hun eigen muur tegenover de plechtige schilderijen in opdracht. Als informele tegenhangers. 

Een bijschrift stelt dat huiselijke tafereeltjes niet pasten binnen de heersende mode. Rembrandt kon het gelukkig niet laten om het leven te vangen.

Huwelijksgeluk en kinderen

Een andere zaal trakteert me op 17eeeuwse kinderen. Zij stelden zowel de familienaam als het kapitaal zeker en vormden het ultieme huwelijksgeluk. 

Kleine meneertjes en mevrouwtjes kijken me afwisselend olijk en serieus aan. Ze duwen de angst voor sterfte rondom het kraambed weg. Ik zoek Titus.

Ondertussen zie ik een Instagram Wall voor me met foto’s die wij van onze kinderen maken. In welke mate hangt ons geluk af van het wel of niet hebben van kinderen? En hoe zullen over een paar eeuwen de onderschriften luiden? Verkregen met behulp van eiceldonatie? Geadopteerd? Kind uit een eerdere relatie?

Stambomen van voornamelijk Friese, adellijke en vooraanstaande families laten geen enkele twijfel over de bloedlijnen. Al zouden DNA-testen toen toch ook voor verrassende uitslagen gezorgd hebben?

Veertien is Titus wanneer ik hem verderop ontdek. Getekend door zijn vader, laat de verlegen jongen zich nauwelijks zien. Hij lijkt op allebei zijn ouders. Zijn moeder heeft hij nooit gekend. Andere vrouwen die hun leven na haar met Rembrandt deelden voeden hem op. Maar mogelijk heeft hij haar wel gemist. Op uitzonderlijk veel schilderijen en tekeningen kon hij haar bekijken. Wat viel hem op?

Rembrandt van Rijn, Saskia en profil in rijk gewaad, 1633-1642, olieverf op paneel Museumslandschaft Hessen Kassel, Gemäldegalerie Alte Meister

Herinnering aan de muze

In de laatste zaal is het oorspronkelijke gezin samen. Titus is inmiddels volwassen en Rembrandt duidelijk ouder. Op het kunstwerk van Saskia is ze en profile weergegeven. Haar linkeroog staart ergens in de verte naar beneden. Ze komt daardoor dromeriger op mij over. Rembrandt bewerkte dit schilderij wellicht na haar overlijden, lees ik. Het takje in haar hand zou toegevoegd zijn en rozemarijn kunnen voorstellen. Dat symboliseerde de herinnering.

Nog geen dertig was ze toen ze werd begraven in de Oude Kerk. De kerk waar hun burgerlijk huwelijk werd gesloten. En daar waar ook keer op keer de doop, net als het afscheid, van hun kindertjes plaatsvond.

Waar Saskia exact ligt, ontdekte men in de jaren’50 van de voorgaande eeuw. Haar naam en sterfdatum kwamen op een steen. En nu, elk jaar op negen maart in de vroege ochtend staan genodigden klaar voor een lezing en muziek. Ze wachten om Saskia Uylenburgh te eren. Om negen over halfnegen precies valt op de muze van de meester van het clair-obscur zonlicht.

mm
Hoi, mijn naam is Marijke. Sinds 2008 woon ik in Leeuwarden, Culturele Hoofdstad van Europa in 2018. Terug op Friese bodem, vanuit Amsterdam, genieten jeugdliefde Erik en ik van het opgroeien van onze drie jongens. Observaties en herinneringen deel ik op m´n website. Voor De Wereldwijven schrijf ik over vrouwen die mij raken.