Ik was afgelopen zomer op fietsvakantie met mijn man van Barcelona naar Nederland, toen ik ’s avonds in ons tentje mijn mail even checkte. Mijn oog viel op een berichtje van de VN…

Voor onze vakantie had ik een opdracht voor de VN in West-Afrika afgerond. De HR-afdeling had wel geïnformeerd naar mijn beschikbaarheid de aankomende maanden voor een eventuele vervolgopdracht, maar daar had ik verder niks meer van gehoord. Tot ik nu ineens werd verrast met een nieuw contract in m’n mailbox.

Ik kon mijn geluk niet op. Ik zou na onze vakantie naar Liberia en Nigeria reizen, om daar mee te schrijven aan nationale strategieën om vrouwenbesnijdenis en andere vormen van geweld uit te bannen. De dag erna dronken mijn man en ik een glaasje bubbels op deze fantastische nieuwe opdracht. We waren inmiddels net aangekomen in de champagne streek! 

De voorbereidingen

Eenmaal thuis begonnen de voorbereidingen. Eerst moest ik een aantal dagen naar het regionale UNFPA-kantoor van West Afrika in Senegal om een workshop bij te wonen en zelf een aantal presentaties te geven. Ik vond het superleuk om weer terug in Dakar te zijn. Senegal voelt toch een beetje als thuis omdat ik er vijf maanden heb gewoond tijdens het schrijven van mijn proefschrift. Tijdens de workshop in Dakar werd de opdracht me helemaal duidelijk. Ook was het fijn om de mensen met wie ik in Liberia en Nigeria samen moest gaan werken, alvast te ontmoeten. ’s Avonds aten we met elkaar een hapje in een restaurant en struinden we langs lokale markten op zoek naar het perfecte cadeau voor het thuisfront. 

Het land van de eerste vrouwelijke president

Een aantal dagen later vloog ik naar Liberia. Ik keek ernaar uit om naar dit West-Afrikaanse land te reizen. De afgelopen 10 jaar ben ik in meer dan 20 Afrikaanse landen geweest, maar Liberia was voor mij nog onbekend terrein. Hoe zou ik het land, dat nog geen vijf miljoen inwoners heeft, ervaren? Liberia, het land van Ellen Johnson Sirleaf, de eerste vrouwelijke president van Afrika! En hoe zou de hoofdstad Monrovia eruit zien? Van collega’s had ik daar niet al te sprankelende verhalen over gehoord en begrepen dat zij er niet zo graag verbleven.

Hoe stond het land ervoor na twee burgeroorlogen? De laatste burgeroorlog (1999-2003) had aan meer dan 200.000 mensen het leven gekost en veel kindsoldaten waren betrokken bij de strijd. Na het tekenen van het vredesverdrag had men langzaam maar zeker weer vertrouwen in de toekomst. Maar toen werd in 2014 het land weer geteisterd door het levensgevaarlijke ebola-virus… 

Mooie gesprekken met de chauffeur

Na een fijne vlucht werd ik van het vliegveld van Monrovia opgehaald door de een chauffeur van de VN. Hij stond netjes op me te wachten met een bordje van UNFPA met mijn naam eronder.

Dit zijn van die momenten dat ik mezelf even moet knijpen. Om zeker te weten dat ik niet droom. Dat het echt is. Ik ben hier echt voor een opdracht voor de VN!

Zijn brede lach deed me al vermoeden dat het een gezellige rit zou worden naar het hotel. Ik vind het altijd ontzettend leuk om met chauffeurs te kletsen over hun leven, hun gezin, over hoe ze het ervaren om voor de VN te werken en wat ze onlangs hebben meegemaakt. Het was zo’n 1.5 uur rijden van Roberts International Airport naar de hoofdstad. De tijd vloog voorbij. 

Aan de slag! 

De volgende dag werd ik ’s ochtends vroeg weer opgehaald. Ik werkte in de ontbijtzaal van het hotel nog even een porridge (soort havermoutpap) naar binnen en aangekomen in het VN-gebouw bestelde ik in de kantine een cappuccino. Ik staarde voor me uit, ik moest nog een beetje wakker worden omdat ik de avond ervoor tot laat had doorgewerkt. Mijn studenten op de UvA waren benieuwd naar de cijfers van hun hertentamen voor het vak Public International Law dat ik nog moest nakijken. Ik wilde dat uit mijn hoofd hebben voor ik in deze nieuwe opdracht zou duiken. Ik luisterde nog eens goed en op dat moment realiseerde ik me ineens dat ik in de kantine de Nederlandse radio hoorde. Het was niet te geloven: ben je zo’n 6.000 km van huis en dan staat Skyradio op in het VN-gebouw in Monrovia! 

Schokkend aantal meisjes en vrouwen verkracht 

Terwijl ik wachtte op mijn cappuccino, ving ik ook een discussie op van twee vrouwen die een uitgevouwen krant voor zich op de tafel hadden liggen. Ik zag aan hun handgebaren en dat ze zich ontzettend aan het opwinden waren en zich boos maakten.

“Wat bezielt die mannen toch? Hoe kunnen ze nou zoiets doen? Het wordt steeds gekker, eerst waren het jonge meiden, maar nu zelfs baby’s!” 

In mijn voorbereiding voor deze opdracht was ik inderdaad al tegengekomen dat in Liberia een schokkend aantal meisjes en vrouwen worden verkracht of te maken hebben met seksueel geweld. In totaal zijn 80% van de slachtoffers van seksueel geweld minderjarig en is de dader iemand die ze kennen. Waarschijnlijk een consequentie van de langdurige oorlog, waar het ‘normaal’ was om meisjes en vrouwen te verkrachten of als seksslaaf te gebruiken.

Ik wist ook dat veel meisjes door hun ouders jong worden uitgehuwelijkt om verkrachting te voorkomen. Ook wist ik dat het aantal tienerzwangerschappen in Liberia alarmerend hoog is. Maar wat ik nog niet wist, is dat veel mannen in Liberia geloven dat als je seks hebt met een maagd, je van HIV of aids kunt genezen. Omdat meisjes in Liberia op zeer jonge leeftijd al seksueel actief zijn, grijpen mannen steeds vaker jonge slachtoffertjes. Zo jong zelfs, dat momenteel baby’s worden verkracht… Dat stond dus in het krantenartikel dat de twee dames voor zich hadden. 

“Gisteren waren er drie sterfgevallen als gevolg van de verkrachting, waaronder een meisje van 9 maanden…”

Ik liet het even op me inwerken. Mijn gedachten dwaalden af naar een interview in College Tour met Denis Mukwege, de Congolese gynaecoloog die afgelopen jaar de Nobelprijs voor de Vrede won. Dat interview had ik nog niet zo lang geleden teruggekeken. Op het beeldmateriaal dat Twan Huys liet zien, opereert Dr. Mukwege een meisje van 18 maanden oud aan haar genitaliën. Door het brute geweld tijdens haar verkrachting is er geen scheiding meer tussen haar vagina en anus en dat probeert hij te reconstrueren. Hij legt uit dat er ook baby’s worden verkracht en dat er een kans is dat zij dat niet overleven: “Gisteren waren er drie sterfgevallen als gevolg van de verkrachting, waaronder een meisje van 9 maanden…”

Ik was een paar dagen daarvoor nog op kraamvisite geweest bij een vriendin die was bevallen. Bizar… je moet er toch niet aan denken dat er zoiets wreeds gebeurt met zo’n lief, klein meisje! Op dat soort momenten ben ik zo blij dat ik in Nederland ben geboren.

Vrouwenbesnijdenis in Liberia 

Maar goed, dat was niet de reden waarom ik hier was. Ik was in Liberia om mee te schrijven aan een nationale strategie op het gebied van vrouwenbesnijdenis, samen met lokale medewerkers van verschillende VN-organisaties (zoals UNFPA, UNICEF, UN Women en UNDP). Eerder schreef ik een artikel voor De Wereldwijven waarin ik uitleg hoe complex vrouwenbesnijdenis is. 

In Liberia is de praktijk relatief gezien anders dan in veel andere Afrikaanse landen. De reden is dat vrouwenbesnijdenis in Liberia een ritueel is dat hoort bij de toetreding tot de zogenaamde Secret Societies. Deze geheime genootschappen bestaan al eeuwenlang in de regio, zowel voor mannen als vrouwen. De mannelijke variant heet de ‘Poro’ of ‘Purrah’ society en de vrouwelijke tegenhanger is de ‘Sande’ society. Je kunt niet lid worden van deze geheime genootschap zonder besneden te worden. Dit geldt zowel voor mannen als vrouwen. Volgens de meest recente statistieken is 49.8% van de vrouwen in Liberia lid van de Sande society, wat dus betekent dat ongeveer de helft van de Liberiaanse meisjes en vrouwen is besneden. 

Inwijding in de Sande society

Meisjes worden ingewijd in het Sande genootschap door het volgen van de Sande ‘bush school’. Vroeger was dit voor meisjes de enige vorm van onderwijs, maar dat is de afgelopen jaren sterk veranderd door het grotere aanbod van regulier onderwijs en de ingevoerde leerplicht. Waar meisjes eerst twee tot vier jaar naar deze bush schools gingen, is dat nu twee weken tot drie maanden. Ouders kiezen er steeds vaker voor hun dochters enkel in de schoolvakantie naar de bush schools te sturen, al gebeurt het helaas nog steeds dat meisjes van het reguliere onderwijs worden gehaald en naar de bush schools worden gestuurd. Helaas keren de meeste meisjes nooit terug naar het reguliere onderwijs nadat ze naar de bush school zijn geweest. 

In de bush schools worden meisjes voorbereid op het huwelijk, wat vaak onmiddellijk gebeurt na hun terugkeer uit de bush. Meisjes leren daar hoe ze een goede huisvrouw en respectabele echtgenote moeten zijn. Tijdens de lessen wordt er bijvoorbeeld gefocust op de lokale geschiedenis (zang, dans en vlechten van manden), worden huishoudelijke vaardigheden aangeleerd (koken en zorg voor kinderen) en wordt het belang van respect voor ouderen onderstreept. Tot slot krijgen de meisjes tevens seksuele voorlichting en wordt hen geleerd hoe ze hun man moeten behagen. 

Ter afsluiting van de bush school ondergaan meisjes tijdens een traditionele ceremonie de besnijdenis. Vanaf dat moment horen ze officieel bij het Sandegenootschap. De besnijdenis wordt uitgevoerd door zogenaamde Zoes. Dit zijn wat oudere dames, vaak vroedvrouwen, die invloedrijk zijn en gerespecteerd worden, zowel binnen als buiten het Sande genootschap. De besnijdenis vindt meestal zonder verdoving plaats met een scheermesje. Vaak worden meerdere meisjes op dezelfde dag besneden en zijn zij over het algemeen tussen de 6 en 18 jaar oud. In Liberia komt met name Type I en Type II besnijdenis voor (waarbij de clitoris en een deel van de schaamlippen wordt weggesneden), de meest ernstige vorm wordt zover bekend niet toegepast. 

Niet zonder gevaar

Alhoewel er in omringende Afrikaanse landen al jarenlange campagnes zijn tegen vrouwenbesnijdenis, is dit in Liberia tot nu toe niet echt het geval. Dit heeft er vooral mee te maken dat er in Liberia nog een sterk taboe is op de praktijk. Als onderdeel van de inwijding wordt door de Sande leden namelijk een eed afgelegd om niets te onthullen over wat er in de bush heeft plaatsgevonden.

Als je dat wel doet, heerst er een vloek op je en kun je zelfs gedood worden. Hierdoor is het heel moeilijk om het onderwerp vrouwenbesnijdenis bespreekbaar te maken. Je kunt ook niet zomaar een kijkje gaan nemen bij de bush schools. Dit is exclusieve domein van de geheime genootschappen, niemand anders mag daar komen. Als je er te dicht in de buurt komt, loop je zelfs de kans ontvoerd te worden. 

Mensen die toch over het controversiële onderwerp vrouwenbesnijdenis durven te praten of publiceren, lopen ook gevaar. Toen bijvoorbeeld de Liberiaanse journaliste Mae Azango op 8 maart 2012 (Internationale Vrouwendag) in FrontPage Africa een artikel publiceerde, waarin ze de besnijdenis van een meisje beschreef die door vijf andere vrouwen werd vastgehouden, moest ze zelf onderduiken vanwege ernstige doodsbedreigingen door het Sande genootschap. Inmiddels was er in dit opzicht al wel iets in Liberia veranderd, maar toch blijkt het ontzettend lastig voor meisjes om het taboe te doorbreken en zich aan de besnijdenis te onttrekken. 

Theory of Change 

Dit betekende natuurlijk ook dat we met een hele grote uitdaging te maken hadden. Omdat ik in best veel verschillende Afrikaanse landen heb gewerkt de afgelopen jaren op dit thema, nam ik elementen van verschillende strategieën die effectief zijn gebleken en voegde deze samen tot een nieuwe Theory of Change om vrouwenbesnijdenis in Liberia de komende jaren te gaan aanpakken. Zo zag ik bijvoorbeeld belangrijke overeenkomsten tussen de Massai in Kenia en de Bondo society in Sierra Leone. 

Na intensief samenwerken met de verschillende medewerkers van VN-organisaties kreeg de strategie al aardig vorm. Tussendoor plande ik veel interviews, omdat ik het altijd heel belangrijk vind om alle partijen mee te krijgen en onderdeel te laten zijn van het hele proces. Zo ging ik bijvoorbeeld langs bij het Ministry of Gender, Children en Social Protection

Behalve dat ik bij verschillende ministeries langs ging, plande ik ook interviews met VN-organisaties en niet-gouvernementele organisaties (NGOs). Ook werd ik uitgenodigd op verschillende ambassades en de EU-delegatie. Terwijl ik een afspraak maakte met de chauffeur dat hij om 14.00 uur buiten voor me klaar zou staan om naar de Zweedse ambassade te gaan, moest ik stiekem wel lachen. Mijn gedachten gingen terug naar een aantal jaar geleden, toen ik in Dakar interviews plande voor mijn eigen promotieonderzoek. De tegenstellingen konden eigenlijk niet groter zijn: hoeveel moeite ik toen moest doen om mensen bereid te krijgen om mee te werken aan mijn eigen onderzoek, zo gemakkelijk ging dat nu. De VN opent letterlijk deuren en ik werd overal met open armen ontvangen. Iedereen maakte tijd voor me: zelfs een interview op de dag zelf was geen probleem. 

Zo bedacht ik bijvoorbeeld ook die week op dinsdag dat ik op vrijdag graag een focus group wilde organiseren met allerlei vrouwenrechtenorganisaties die in Liberia iets deden op het gebied van vrouwenrechten. Ik wilde hen namelijk de contouren van mijn eerste ideeën ten aanzien van mijn Theory of Change presenteren en hen om feedback vragen. Ik zou immers na een aantal weken weer vertrekken uit Liberia en dan waren zij degene, samen met de medewerkers van VN-organisaties, die dit programma moesten gaan uitrollen. Daarom wilde ik zij ook voor 100% achter de strategie zouden staan. Hoe kon dat nou beter, dan door ze vanaf het begin af aan te betrekken bij de ontwikkeling van de strategie?

Iets wat ik eigenlijk voor onmogelijk had gehouden, gebeurde vervolgens wel. De assistente die veel administratief en organisatorisch werk voor me deed, had alles tot in de puntjes geregeld. Op vrijdagochtend liep in een vergaderzaal in waar maar liefst de vertegenwoordigers van 20 verschillende NGOs aanwezig waren. Ik plugde mijn laptop in en begon met mijn presentatie. We hadden maar liefst drie uur de tijd om met elkaar te brainstormen, tot ideeën te komen en de strategie verder vorm te geven. Ik kan echt zo genieten van dit soort momenten! 

Mijn collega van UN Women had alles zeer zorgvuldig genotuleerd en daarna ging ik weer aan de slag met alle input. Ik zocht ook naar onderzoeken die al gepubliceerd waren over de Sande society en bestudeerde de rapporten van NGOs en de overheid die er waren over dit onderwerp. 

Luxe

Na de lange werkdagen werd ik door de chauffeur door het drukke verkeer in Monrovia weer teruggebracht naar mijn hotel. Ik moet zeggen dat het nog steeds heel dubbel voelt: soms businessclass vliegen, het hebben van een chauffeur, slapen in hele luxe hotels, terwijl je in één van ’s werelds armste landen bent. Meer dan 80% van de bevolking in Liberia leeft namelijk van minder dan $1,25 per dag. Ik kan er nog steeds niet echt aan wennen…

In Liberia leerde ik trouwens ook wereldwijf Carolien Grootendorst kennen. In de lobby van het hotel was ik aan het bellen met mijn man, waardoor ze hoorde dat ik Nederlands sprak. We dronken een kop koffie en ze vertelde me over De Wereldwijven. Ik schreef me toen in voor de nieuwsbrief. Ook bestelde ik het Wereldwijven boek en ging in oktober 2018 naar het Wereldwijven Symposium in Amsterdam. Toen ik in november vorig jaar mijn eerste artikel over vrouwenbesnijdenis inleverde bij de redactie, ontstond het idee van de campagne #DeWereldwijvenUnCut

Expat leventje

De expat gemeenschap in Monrovia is relatief klein en binnen de kortste keren kwam ik al ‘bekenden’ tegen. De mensen die me van tevoren hadden ingelicht over de situatie in Monrovia hadden in principe wel gelijk: in de stad zelf is niet zoveel te beleven. Maar de locals hebben me op sleeptouw genomen en heb daardoor de leukste plekken van Monrovia ontdekt. Ik hou echt van de Afrikaanse beat en we hebben ons goed vermaakt in cafeetjes in Monrovia. Ook hebben we met elkaar het WK gekeken en in het weekend biertjes gedronken in lokale cafés.  

Ook qua werk viel de puzzel langzaam maar zeker in elkaar. Nu maar hopen dat mijn opdrachtgever mijn uitgewerkte plan ook zag zitten. Gelukkig was dat het geval. Ze waren erg blij met het model dat ik had bedacht en de Representative van UNFPA nodigde me op mijn laatste avond in Monrovia uit voor een diner aan het strand waar we een mooi gesprek hebben gevoerd. 

Vlucht bijna gemist

De dag erna was het nog een heel gedoe om bij het vliegveld te komen en had uiteindelijk bijna mijn vlucht gemist! Door hevige regenval was de doorgaande weg naar het vliegveld overstroomd. De chauffeur had wel een waarschuwing op zijn telefoon gehad, zei hij. Maar hij had wat mensen gebeld die een paar uur eerder over dezelfde weg hadden gereden en daarom dacht hij dat het wel los zou lopen.

Aangekomen bij het punt van de overstroming, zagen we hoe moeders bezorgd hun kinderen op hun rug namen. Alle spullen die ze bij zich hadden, tilden ze op hun hoofd. Mannen trokken hun spijkerbroek en schoenen uit en gingen op blote voeten in hun onderbroek door het water. En zo begon hun kilometer lange tocht. Ik voelde een gevoel van schaamte opkomen. Ik zat daar lekker comfortabel in die VN-auto met vierwielaandrijving, terwijl de andere mensen steeds dieper het water in liepen…

De eerste 100 meter ging nog wel, het water kwam ongeveer tot kniehoogte. Maar al snel werd het dieper en dieper. Je kon natuurlijk niet goed zien hoe diep het nog zou worden. De auto voelde je af en toe wel wegglijden, maar de chauffeur had alles onder controle. Normale personenauto’s hadden inmiddels al wel rechtsomkeert gemaakt, wat natuurlijk een enorme file veroorzaakte. Gelukkig hadden we na ongeveer 500 meter het diepste punt bereikt (het water stond inmiddels meer dan een meter hoog) en werd het daarna snel ondieper. 

We kwamen nét op tijd voor mijn vlucht aan op de luchthaven. Ik bedankte de chauffeur voor zijn goede zorgen en gaf hem mijn laatste Liberiaanse dollars als tip. Ik zwaaide nog een keer naar hem en checkte in voor mijn vlucht naar Abuja. Gelukkig vertrok het vliegtuigje van Air Cote d’Ivore – ondanks het onstuimige weer – gewoon naar Nigeria: op naar het volgende avontuur! 

mm
Hi! Ik ben Annemarie Middelburg, ik ben gepromoveerd mensenrechtenjurist en gepassioneerd over vrouwenrechten. Dagelijks houd ik me bezig met vrouwenbesnijdenis, gedwongen huwelijken en andere vormen van geweld tegen vrouwen. Sinds 2015 werk ik als zelfstandig consultant voor de VN, NGOs en universiteiten. De afgelopen jaren heb ik meer dan 20 Afrikaanse landen bezocht. Voor de Wereldwijven zal ik jullie meenemen in mijn werkzaamheden en inspirerende ontmoetingen. Meer informatie over mijzelf vind je op mijn website.