In Japan worden mensen vaak heel oud; er sneuvelen heel wat leeftijdsrecords hier. In de top-10 van langstlevende personen staan maar liefst tien Japanners! Allemaal vrouwen overigens en allemaal ouder dan 113 jaar. Het zal je dan vast niet verbazen dat de gemiddelde levensverwachting in Japan 84,2 jaar is. Ter vergelijking: in Nederland is dit 81,5 jaar en in Tsjaad slechts 54,3 jaar (World Health Organization, 2016).

Een Japanse 100-jarige ontvangt volgens traditie van de overheid een zilveren sake-kommetje om deze mijlpaal te vieren; althans tot voor kort. Door het toenemend aantal honderdjarigen begon dat in de papieren te lopen dus inmiddels zijn de zilveren kommetje vervangen door verzilverde exemplaren. 

Ikigai voor een lang en gelukkig leven

Met name Okinawa, een eiland in het zuiden van Japan, staat bekend om de vele inwoners van hoge leeftijd.  Er zijn al heel wat boeken en artikelen geschreven over de levensstijl die ten grondslag zou liggen aan het bereiken van deze hoge leeftijden. Een gezond dieet met veel groente, vis en vooral kleine porties, veel beweging, wat om handen hebben tot op hoge leeftijd en een sterk sociaal netwerk. Dit alles is samen te vatten met de termikigai’, wat grofweg ‘plezier in het leven dankzij een doel’ betekent en wordt geroemd als het Japanse geheim voor een lang en gelukkig leven.

Of zijn het de rode onderbroeken?

Ook in Tokio zijn er veel ouderen. Het stadsdeel Sugamo richt zich zelfs voornamelijk op deze doelgroep. De deuren van de winkels zijn er breder en er zijn geen drempels zodat rolstoelen en rollators makkelijk naar binnen kunnen, het winkelpersoneel heeft geleerd harder en langzamer te spreken en het assortiment sluit aan bij de behoeften. Wandelstokken, hoorapparaten, snacks en snoepjes ‘van vroeger’, gemakkelijke leunstoelen en extra warme kleding; je vindt het er allemaal.

Natuurlijk verkopen ze hier ook rode onderbroeken. De overtuiging is namelijk dat die extra energie geven, wat je uiteraard prima kunt gebruiken als je wat ouder bent. Maar, zo wordt geadviseerd, trek ’s avonds wel een andere onderbroek aan, want zoveel extra energie houd je uit je slaap. 

Japanse vergrijzing

Tot nu toe klinkt het prachtig en begerenswaardig, maar is oud worden in Japan wel echt zo leuk? Zeker, er zijn veel relatief gezonde, tevreden en gelukkige oudjes, maar er is ook een keerzijde. Die van eenzaamheid, armoede en onvoldoende voorzieningen en zorg. Een van de redenen daarvoor is dat in Japan de verhouding tussen ouderen en jongeren erg ongelijk is. Momenteel is 2% van de populatie boven de 90 jaar terwijl dat in Nederland maar ongeveer 0,73% van de bevolking is (CBS, 2019). Dat betekent dat er relatief weinig mensen zijn om voor al die ouden van dagen te zorgen, zowel financieel als voor het daadwerkelijk verlenen van zorg. 


De vrouw van de oudste zoon is mantelzorger

In Japan is het van oudsher gebruikelijk dat de vrouw van de oudste zoon voor de schoonouders zorgt. Die wetenschap maakt dat de oudste zoon in de hedendaagse huwelijksmarkt bepaald geen gewilde partner is; de moeder van een vriendin heeft haar zelfs op het hart gedrukt om vooral niet voor een oudste zoon te kiezen zodat dat lot haar bespaard blijft. Een andere vriendin, die wel met een oudste zoon getrouwd is, vertelde me dat haar schoonmoeder haar vooral niet tot last wil zijn, in tegenstelling tot vele andere schoonmoeders die zich de zorg van schoondochter graag laten aanleunen. Haar schoonmoeder is inmiddels op hoge leeftijd maar sport veel en eet goed zodat ze zelf gezond blijft en ook sterk genoeg is om, als het nodig is, nog een tijdje voor haar man te zorgen. 

Het belang van de postbode op het platteland

Met name op het platteland is de situatie vaak schrijnend. Hele dorpen zijn leeggelopen en alleen de ouderen zijn overgebleven. Deze dorpen worden ‘genkai shuraku‘ genoemd, wat ‘marginaal dorp’ betekent. De winkels en voorzieningen verdwijnen uit deze dorpen en er is niemand meer om het dak te maken als het lekt of om een kapotte wasmachine te repareren, met als gevolg dat mensen tot op hoge leeftijd zelf de daken op klimmen om die sneeuwvrij te maken, wat helaas met regelmaat mis gaat. Inmiddels worden de verlaten huizen er zelfs gratis weggegeven in een poging jongeren aan te trekken en zo het tij te keren.

Hoe ernstig de eenzaamheid onder ouderen op het platteland soms is werd duidelijk toen Japan Post ging reorganiseren. Op het eerste gezicht leek men met flink minder postbodes toe te kunnen, maar toen bleek dat de postbode heel wat meer doet dan alleen de post rondbrengen. Hij of zij haalt ook boodschappen en verricht kleine hand- en spandiensten voor de inwoners. Voor sommigen waren zij letterlijk een lifeline; de enige die ze nog af en toe spraken en die een oogje in het zeil hield.


Liever robots dan een Filipijnse verzorgers

Een oplossing voor het grote personeelstekort in de zorg zou kunnen zijn om mensen uit omringende landen zoals de Filippijnen in te zetten, zodat de human touch geborgd is. Japanners geven echter de voorkeur aan robots en domotica. Anders dan in Nederland hebben robots in Japan een positief, hulpvaardig en vriendelijk imago, mede door het beeld op social media en tv (Reuters, 2018)

Of je laat je in de gevangenis opsluiten

Doordat er in Japan zoveel ouderen zijn wordt het betalen van al die pensioenen erg duur. Vele ouderen kunnen met moeite de eindjes aan elkaar knopen. Of het lukt niet om rond te komen. Er zijn ouderen die zo wanhopig zijn dat ze opzettelijk een kleine misdaad begaan zodat ze in de gevangenis terecht komen. Zo hebben ze hun natje en droogje, een dak boven hun hoofd en gezelschap. Overigens brengt dat voor het gevangeniswezen nieuwe uitdagingen mee. Zo moeten gevangenissen seniorvriendelijk gemaakt worden met leuningen en rolstoelhellingen en krijgen bewakers te maken met gevangen die dementerend zijn of verzorging nodig hebben (Welingelichte Kringen, 2018). 

Dus ja, Japan is een heerlijk land om oud te worden als je pensioen toereikend is, je zinvolle bezigheden hebt en er mensen zijn die naar je omkijken; kortom, als je ‘ikigai’ op orde is. Maar helaas is dat voor velen niet weggelegd.  

mm
Konnichiwa, ik ben Amanda en ik woon sinds begin 2018 met mijn man en jongste zoon in hartje Tokio. Onze oudste zoon studeert in Rotterdam. Ik heb mijn baan als HR-manager opgezegd om me in een totaal andere cultuur onder te dompelen. Dat bleek een goede keuze en ik geniet volop van mijn leven in Japan. Via De Wereldwijven laat ik jullie graag meegenieten!