Maria Peters, die we al wat langer kennen als succesvol regisseur van o.a. Kruimeltje en Pietje Bell regisseerde een film en schreef een boek over de eerste vrouwelijke dirigent ter wereld. Antonia. Ik had nog nooit van haar gehoord…

Antonia was een Amerikaanse vrouw van Nederlandse komaf die in de enorme mannenwereld van de muziek, niet anders kon dan doorzetten en vechten voor haar passie: dirigeren. Wie was zij? Wat zijn de parallellen tussen Maria en Antonia? En vooral, wat kunnen we van deze twee vrouwen leren?

Maria (1957) studeerde in 1983 af aan de Nederlandse Filmacademie op scenario en regie. Daar leerde ze ook haar man Dave Schram kennen. In 1987 startten zij samen met Hans Pos (5 jaar geleden overleden) het bedrijf Shooting Star Filmcompany dat vele bioscoopfilms produceerde waaronder acht films die Maria zelf geregisseerd heeft.

vrouw dirigent

Wie is Maria Peters? Kun je nog wat meer vertellen over jouw achtergrond?

Het eerste deel van mijn jeugd bracht ik door op Curaçao, waar ik ook geboren ben. Mijn vader werkte daar voor de Shell. Daarna hebben we ook nog 2 jaar in Venezuela gewoond. Toen ik 7 jaar was, gingen we terug naar Nederland. Mijn vader overleed plotseling toen ik 13 jaar was. Dat heeft mijn leven heel erg beïnvloed. Mijn moeder leeft gelukkig nog. Ze is 84 jaar en in goede gezondheid. Samen met Dave heb ik twee kinderen, een dochter en een zoon. Vorig jaar zijn we grootouders geworden van een kleindochter, aan wie ik het boek De dirigent heb opgedragen. 

Lijk jij eigenlijk op Antonia? 

Haha. In een bepaald opzicht wel. Als ik een nee krijg, kan ik enorm lang volhouden om een ja te krijgen, net als zij. Het viel mij op hoe gemakkelijk ik me kon identificeren met haar. Maar Antonia ging verder. Zij moest echt bidden en smeken voor concerten, ook al had ze al zoveel bereikt. Rex, haar neef, die hier getuige van is geweest, vertelde me dat hij dit zelf bijna mensonterend vond. Antonia zelf zette zich eroverheen. Ze wist dat het haar anders helemáál niet zou lukken. Het brak haar hart, maar ze verborg dat voor de buitenwereld. 

vrouw dirigent

Waarom wilde je dit verhaal zo graag vertellen?

Het verhaal gaat over de dirigent Antonia Brico, die van Nederlandse afkomst is, maar als kind van vijf naar Amerika emigreerde. Toen ze nog maar 27 jaar was, stond ze in januari 1930 als eerste Amerikaanse vrouw met succes voor het wereldberoemde Berliner Philharmoniker. Antonia Brico was een pionier. Een vrouwelijke dirigent was in die tijd ongehoord. Het zag er niet esthetisch uit, was de algemene teneur. Ik was benieuwd hoe het Antonia gelukt is om haar grote passie te volgen en haar doel te bereiken en wat voor offers ze heeft moeten brengen. 

Ook ondervond ik dat werkelijk niemand in Nederland van haar gehoord had, terwijl ze toch haar hele werkende leven succesvol was in het dirigeren van beroemde orkesten. Je komt het telkens weer tegen in de geschiedenis. De namen van vrouwelijke kunstenaars zakken terug in de vergetelheid. Ik wilde haar weer in de spotlight zetten. 

Wie was Antonia eigenlijk?

Er is in 1974 een documentaire over haar gemaakt door de folksinger Judy Collins, die als jong meisje pianoles van Antonia kreeg. Deze documentaire kwam in 2002 op de Nederlandse televisie. De documentaire werd ingeleid door Rex Brico, een Nederlandse journalist, die een volle neef van Antonia was en haar zeer goed kende. Deze documentaire sloeg bij mij in als een bom. Vanaf dat moment wist ik dat hier een speelfilm in zat. Ik heb contact gezocht met Rex en hij heeft mij met alle research geholpen.

Antonia was bijzonder gepassioneerd om te dirigeren, maar heeft haar hele leven teleurstellingen te verwerken gekregen. Zo werd zij uitgenodigd om chef-dirigent te worden in Denver, maar dit ging niet door omdat ze een vrouw was. Dat bezorgde haar heel veel pijn bezorgd, maar zij heeft altijd doorgezet. 

Dit komt heel goed tot uiting in de documentaire, waarin zij als oudere dame terugblikt op haar carrière en leven. Ze had heel veel charme en humor, maar kon soms ook wel moeilijk zijn voor haar omgeving.

Wat fascineerde jou in haar persoon? 

Haar kracht en doorzettingsvermogen. En haar vakmanschap en passie om te dirigeren. Dat ze dat boven tafel heeft gekregen in een kansarme omgeving, vind ik heel bijzonder. Wat we van haar kunnen leren is dat je je talenten moet koesteren en je eigen weg moet volgen.

In het begin van het boek en de film wordt ze bijvoorbeeld uit een theater gegooid. Ze zegt: “I can walk on my own.” Dat is het hoofdthema van het boek en de film, de vrouw kan het zelf. Wij vrouwen doen niet onder voor mannen, zo moeten wij erin staan. Maar we overcompenseren, omdat we zwaarder worden gewogen. Die strijd moeten we blijven aangaan. Antonia zei:

“You are either born a musician, or you’re not born a musician. Gender has nothing to do with it.” 

Ik denk zelf dat je niet naar de top kan komen als je niet ook een wat hardere, opeisende kant van jezelf kan tonen, of je nu man bent of vrouw. Maar bij een vrouw wordt zulk gedrag al snel onder een vergrootglas gelegd en veroordeeld. Wat mij zo aansprak was dat deze vrouw zo ontzettend graag iets wilde (dirigeren) en dat zij het van de buitenwereld (het mannenbolwerk van de klassieke muziek) niet mocht. 

dirigent vrouw

Jouw boek De Dirigent was eerst een film. Vaak is het andersom. Waarom nu toch ook een boek?  

De gedachte aan een boek begon in mijn hoofd te spelen toen het erop leek dat de financiering voor de film De Dirigent niet tot stand zou komen. Zo’n financiering is een langdurig en ingewikkeld proces. Als filmmaker moet je over een erg lange adem beschikken en geloof houden in je eigen project. Op een bepaald moment dacht ik dat de film er nooit zou komen. Maar ik had er al zoveel jaren aan gewerkt, zoveel research gedaan, zoveel versies van het scenario geschreven! 

Ik las een artikel in het boek The Art of Thinking Clearly, van de Zwitserse filosoof Rolf Dobelli. Het ging over het fenomeen: Effort Justification. Dat je als mens geneigd bent een activiteit gunstiger te beoordelen als het je bloed, zweet en tranen heeft gekost. Het vertroebelt je objectiviteit als je het resultaat wil beoordelen. Nou, dat was bij mij zeker het geval. Want het resultaat was op dat moment nul. Bij de jaarwisseling naar 2016 zei ik tegen Dave:

‘Misschien moet ik er gewoon een boek over schrijven. Dan is al dat werk dat ik erin gestopt heb, niet voor niets. Dan kan ik het afsluiten.’

Er is toen contact gelegd met uitgeverij Meulenhoff Boekerij. Maaike le Noble vroeg me om vijf pagina’s te schrijven, nadat ik het plan om een ghostwriter erop te zetten minder zag zitten. Dat heb ik gedaan en de uitgeverij was meteen erg enthousiast. Ik ben toen ook verder gaan schrijven, maar was tegelijk ook nog bezig aan het scenario. Begin 2017 kreeg ik groen licht voor de film en mocht ik die na 13 jaar eindelijk gaan maken. Daar ben ik toen vol gas mee aan de slag gegaan. Na de première van de film kwam mijn redacteur Frederika van Traa bij me met de vraag of ik het boek nu ook af wilde schrijven. Voor mij was dat onverwacht, maar ik heb meteen ja gezegd en ben keihard aan de slag gegaan.

Ik vond het schrijven van het boek een openbaring. Het werken eraan heeft me heel veel voldoening gegeven, misschien wel omdat ik een heel nieuwe weg betrad.

Hoe anders is het maken van een film dan het schrijven van een boek? 

Een film maken kun je vergelijken met een enorme militaire operatie. Zeker zo’n grote, ingewikkelde film als De Dirigent. Het filmvak is behoorlijk hiërarchisch. Dat kan niet anders, want anders lopen de kostbare opnamedagen in de soep. Er werken vaak wel honderden mensen aan mee.

Het proces van een boek schrijven is veel intiemer, omdat je alleen met de uitgeverij te maken hebt, en voor de rest alles in je eigen tijd en in je eigen taal kan vormgeven zonder dat het een kostbaar proces is om te schrijven. Ik kon nu ook echt in de hoofden kruipen van mijn hoofdpersonages. Bij film worden de gedachten van de personages als sub tekst gespeeld en soms uitgesproken. Bij een boek kun je wat iemand denkt gewoon opschrijven. Dat gaf me een enorme vrijheid.

vrouw dirigent

Lijkt jouw werkveld op dat van de muziekwereld? 

Er zijn veel overeenkomsten, ook al is ons vak totaal verschillend. Wat doet een dirigent nou precies? De musici zijn toch al fantastisch en de componist heeft de noten al opgetekend. Dat geldt ook voor regisseren. Wat doet een regisseur nou precies? De acteurs kunnen toch al acteren en het scenario ligt er ook al. De ongrijpbaarheid van ons vak is de overeenkomst. En de drang om je te manifesteren. Dat hoort bij een dirigent, maar eveneens bij een regisseur. Je hebt hierbij wél het talent nodig van een grote groep mensen. Maar juist dat toegevoegde talent van de cast en de crew maakt het filmproces zo leuk. En ik denk dat dit ook voor dirigeren geldt. 

Hoe ga jij, in een wereld waarin je je moet manifesteren, om met tegenslagen? En met succes?

Mijn levensmotto is: Ik worstel en ik kom boven. Maar tegenslagen of afwijzingen in m’n werk raken me wel van binnen. En ik doe er ook wat mee, want het is alleen maar menselijk om een stukje erkenning te krijgen, denk ik. Als ik kritiek krijg, probeer ik het de volgende keer beter te doen en me er niet door te laten verlammen.

Zelfs als er een hele zaal zou applaudisseren en er is één persoon die niet klapt, zou ik me om díe persoon druk maken, niet over alle mensen die wel klappen. 

Maar ik probeer tegenslagen ook wel te relativeren door me te focussen op dingen die er werkelijk toe doen. De gezondheid en het geluk van je dierbaren om je heen, bijvoorbeeld. Dat is toch het allerbelangrijkste. Ik kan geluk vinden in belachelijk kleine dingen. Ik hoop dat ik dat vermogen nooit verlies. 

Ik stap sneller over succes heen, koppel mezelf ervan los, alsof het niet mijzelf betreft. Heel raar is dat.

En mijn moeder heeft me van jongs af aan een wijze levensles gegeven. Ze zei altijd: het zijn sterke schouders die de weelde kunnen dragen. Ik zie het overal om me heen, mensen die onderuit gaan omdat ze het succes niet aankunnen. Nu heb ik het natuurlijk wel over zeer beroemde mensen. Ik kan nog gewoon over straat, hoor, haha. Niemand die mij kent.

Wil je het boek lezen? Klik dan hier! De film is te zien op NPO Start.

mm
Hi! Ik ben Ingeborg en woon sinds 2010 met mijn gezin in New York. Ik schreef tot nu toe voor online platforms en tijdschriften, publiceerde de bundel #Familie Jansen Goes New York en mijn debuutroman #Kroniek van een erfenis. Voor De Wereldwijven schrijf ik over vrouwen in de USA waar ongelijkheid, onrecht en seksisme maar ook vrouwelijke strijdkracht en energie dagelijkse kost zijn!